Capitolo quindicesimo. “Lu uìne”.
Durante la pigiatura, “ru mmùste ca assèva ra lu vùcchele re la tenèrra, apprìma re ggì a furnèsce nd’a lu tenièrre ca stèva sòtte, passèva pe mmièzze a re cannùcce attacchète l’una a l’àlda ca trattenèvne qualche raspe, quìnde menèva miste nd’a re vvarrèla ca po’ se sfrattàvene nd’a re vvùttere, andò ru mmùste se lassèva a vvòrre mmeschète cu la venàzza cu na prupurziòne precìsa: ògne ttré varrèla (nuuàndanòve litre re mùste), na sècchia re venàzza”.
La fermentazione variava dai dieci ai quindici giorni, “nd’a sti juòrne se scèva ògne ttànde, arrambecàndese sòpa a la vòtte affine a la vòcca re ngìmma, a carchè la venàzza cu nu furcòne, e affìne a quànne quèra scèva a ffòrte facènne resestènza, rumanènne a ggàlla apprìma re depusetàrse sòpa a la funne re la vòtte, bbulèva segnefechè ca nge vulèva qualche juòrne angòra apprìma re sbuttè”.
Questa operazione la facevo anche io, “pecchè la còsa me ddevertèva, però ìje stèva sèmbe attiènde a nunn’accustè re nnàsche a la vòcca re la vòtte, na vòlda luuète lu cupièrchie ca stèva sule appuscète, pecchè ru ggasse pruvuchète ra la vulletùra re ru mmùste me putèva accìre”; qualcuno, mi dicevano, c’aveva lasciato la pelle, “e allòra ìje, pe pprecauziòne, pe capì se nge stèva ru hasse, accustève alla vòcca re la vòtte la luce a uòglie appeccèta, ca ère tèle e qquèle a la lampada di Aladino, sulamènde ca se nge passìve lu pàlme re la mèna sòpa, nge rumanèva sùle lu sègne re lu fume ca assèva ra lu stuppìne ca se sardèva; mò, se la fiammèlla tremèva, o, pèsce angòra, se stutèva, lu perìcule ère hruòsse”.
A parte quei pochi che si potevano permettere un lume a petrolio, “e seccòme nu nge stevène mànghe li ceròggene, quèse pe tutte li sandahatìse la luce a uòglie se putèva rice ca ère l’alter ego naturèle re la currènde lèttreca, ca spìsse succerèva ca se ne scèva e manghèva pe parècchie tièmbe”.
Poichè Sant’Agata per questa fornitura era collegata a Candela, “quanne se luuèva la luce, la prima còsa ca se recèva ère: uagliò, affàccete sòpa a la lòggia, vìre se nge stè la luce a Cannéla”, se la risposta era affermativa, c’era qualche speranza anche per Sant’Agata, “e se nnò avìve vòglia a mmurì re frìdde alascruìja, assettète attuòrne a lu vrascière, ca servèva sùle a farte assì li pariènde mbàccia a re ccòsse, cume a cucùle, a penzè a li tièmbe re quanne nu nge stèva tanda mesèria”.
Prima di mettere il mosto nelle botti, “naturalmènde s’avèva seggellè buòne e mèglie attuòrne attuòrne la vòcca re la vòtte; pe ffè sta còsa, la manèra cchiù secùra ère quèra re mètte ru ssìve, ca se scèva a pigliè a la chiànga re Saveriùcce Palazze, ca se truuèva quèse faccia frònde a la Chièsia re la Trenetà, mmeschète cu la màvela; quanne la vòtte ère chièna, spìsse se scèva a cundrullè angòra assèva qualche làhrema, ca sòpa a lu jànghe re lu ssìve ru rrùsse re lu uìne se bberèva sùbbete e sùbbete quiru vùcchulìcchie menèva nghiùse cu na pònda re ru ssìve, scazzànnele cu lu riscetòne”.
Parentesi: le beccherie a quei tempi venivano usate anche come locali adibiti allo “scannagge re l’àjene, ca menèvene accìse ròppe ca menèvne stìse sòpa a lu scannatùre”; anche questo, purtroppo, mi è capitato di vedere, e di tenerlo bene scolpito nella mente, non fosse altro che per la gran pena che a me bambino facevano “quère pòvere bestiùcce sènza refèsa ca scèvene ngòndre a la morte sènza mànghe scamè”.
“Pe preparè ru ssìve nzième cu la màvela, nge penzèva ìje: cu na mazzòla re lègne re vvattève a lluònghe sòpa a lu secònde hrère re la scalenèta ca purtèva sùse a la chèsa re Fiamosa, affìne a ffàrle revendè na palla”; purtroppo, una volta, in maniera del tutto involontaria, “fràteme me nzacchèje na mazzèta sòpa a l’ùldeme rìscete re la mèna mangìne, e me lu sfrahanèje”; anche di questa ferita oggi porto ancora i segni.
“Stu lavòre, ca pe me ère cume a nu sciuòche, ìje ru ffacève vulendière, pecchè ra quèra purciàgna assèva n’addòre parteculère, ca assumeglièva a quìre ca se sendèva quanne arrevèva ra fòre paèse lu scardalèna” con la sua cardatrice “a felè la lèna re pècura, ca mamma e tata accattàvene ra li pastùre, e ca menèva apprima vattùta ra nùje pe luuè tutte re ppurcarìje estrànje”.
Durante la cardatura e fino alla formazione dei gomitoli, “a cchèsa nge stèva n’aria ca abberamènde une nu nze la scòrda cchiù, mbregnèta re nu prufùme tutte sùje, fòrse pure pecché quire cristiène pe cardè la lena usèva r’uòglie, ca facèva revendè marrò la lèna, ca apprìma re èsse lavurète nvèce ère jànga cume a lu luuànde ca stèva fòre”.
Orbene quegli olezzi che sapevano tanto di bucolico, evocando antiche atmosfere campestri, anche se a molti potevano apparire disgustosi, per me avevano un fascino particolare, tanto da assurgere a dignità di veri e propri profumi, che, purtroppo, oggi non è dato più sentire.
Si noterà che in questo mio racconto io faccio spesso riferimento agli odori, ma, come detto nell’introduzione, essi fanno parte del grande caleidoscopio dei ricordi, in cui occupano un posto non secondario, soprattutto perché sono irrimediabilmente perduti.
Terminata la fermentazione, “arrevèva lu mumènde ca s’avèva sbuttè lu vìne: se fecchèva nd’a la purtèlla re la vòtte nu rubbenètte, ca putèva èsse re lègne opùre r’attòne, però quiste, se s’avèva accattè, menèva a custè tròppe, e se svacandèva la vòtte; a mmèna a mmèna ca lu uìne assèva, ìje segnèva nfàccia a la vòtte stessa cu nu ggèsse quanda varrèla èrene assùte, l’uòmene, nvèce, renghijèvene l’arciùle e assapuràvne lu uìne nuòve”, quindi, facendo schioccare la lingua sotto il palato, dicevano: “Marònna, quand’èja bbuòne, assumèglia nu rusòlie, po’, seccòme nun tenèvene lu stiavùcche, s’annettàvene strussciànne la màneca re la cammìsa”.
Alla fine di tutte le operazioni, “lu uìne, pe farle affenè, menèva mìsse n’àlda vòlda nd’a re vvùttere, e, pe nu lu ffè scì r’acìte, se cunzervèva cu qualche hràmme re Bisolfite, ca mamma me mannèva a accattè a la farmacìja re Totònne Mele mmièzze a la chiazza” (oggi Farmacia Del Vento).
La quantità era talmente abbondante che, “òldre a qquèra ca servèva pe nnùje, la parte chiù hròssa se l’accattèva Necòla re Nasca a la Portanòva; la venàzza, nvèce, menèva purtèta pe esse spremùta a chèsa re ze Vetùcce, a la Marònna re la Hrazia, andò nge stèva lu stringetùre, pe cerchè re recavè angòra n’àlde ppòche re vìne, ca ra nùje po’ s’ausèva pe ffè l’acìte, mèndre la venàzza, cumbletamènde assùtta, quanne furnèvene tutte re vernègne se la pigliàvene li cummerciànde ca menèvne ra ru nnord pe ffè la hràppa”.
Questa fase della vinificazione a me non tanto andava giù, “pecchè nge vulèva nu mùnne re fatìha pesànde, nun tande appèna se mettèva la venàzza, quanne lu stringetùre nu ngèva a ffòrte, tande ca pe strènge s’ausèva na sbarra re fièrre pìccela, ma ròppe, quanne se mettèva quèra lònga, ca pe ffarla mòve nge vulèva adderettùra la fòrza re rùje cristiène”
“Stì poverièrre nu nz’abbendàvene nu mumènde, scèvene nnànze e ddrète pe òre e òre”, in maniera estenuante, con una noia insopportabile, accompagnata dal rumore monotono e snervante dell’alberino d’acciaio che lentamente prima si sollevava e poi ricadeva nella sua sede, producendo quel fastidiosissimo t l i ch – pausa – t l a ch, che ho ancora nelle orecchie; “nzòmma ère na còsa pròpie ra scattè nguòrpe”.
“Oldre a lu uìne nièvere rebbullìte, ca, repète, se facèva nd’a re vvùttere, e a quìre jànghe crùre, nvèce, nd’a re ddammeggiàne, andò, cum’agge già rìtte quanne agge parlète re la candìna, nu nz’avèvene mètte r’òppela, se nnò scattàvene, ma sulamènde miste chepesòtte li scàtele re stàgne, andò l’amerecàne nge mettèvene lu bùrre, ca ère giàlle e averamènde scìcche pecchè nu pòche salète, re ssecarètte e pure, chire pièzze re resgraziète, li spahètte”, maramaldeggiando il nostro emblema nazionale, “mamma facèva pure n’alde tìpe re vìne, cu nu prucedemènde cumbletamènde devèrse, e ca, nu nsàcce ru ppecché, menèva chiamète vino di Cappa”, forse prendeva il nome da colui il quale l’aveva fatto per primo.
“Nd’a nu suttanièrre, ca se truuèva a metà fra chèsa e la candìna, s’appennèvene a na sbarra na recìna re cappùcce re tèla strètta ca tenèvne la stessa fòrma re chìre re l’àbbete ca pòrtene li muònece, e ca menèvene chiamète li cuòppe”, e forse il nome del vino potrebbe avere avuto origine da questo vocabolo; in buona sostanza “èrene lammìcche andò se mettèva lu muscatièrre ca a ppòche a ppòche, na stìzza ògne ttande, carèva nd’a nu còmete ca se mettèva apprìma sòtte”.
L’operazione durava moltissimi giorni, “e a l’ùldeme s’avèva lu famòse vìne lammecchète, ròlge e sapurìte cume a lu marsàle, ma pìcca affrònde re la quandetà re ru mmùste ca se mettèva a sculè”; ma d’altra parte lo si faceva per noi soltanto.
Alfonso De Capraris
(Continua)