Capitolo tredicesimo. “La vernègna”. Parte seconda.
“Accussì cume agge ritte apprìma, quanne s’avèva pigliè nu vuccòne, se stèva tutte nziéme attuòrne a ru mmangè”; così facendo avveniva il superamento della divisione fra caste, creandosi spontaneamente un momento di aggregazione sociale, nel senso che non c’era più distinzione fra il datore di lavoro “lu patròne” ed i propri dipendenti, si mangiava allegramente ed armoniosamente tutti insieme in un’atmosfera idilliaca, “cu lu fiàsche re lu vìne ca passèva ra na vòcca a n’alda pè fè na vèppeta pè r’une”.
“Oldre a la spèsa ca mannèva mamma, re ffémmene preparàvne na ricca e abbundànde nzalèta re pembròre, cetrùle e cepòrre, appéna cuòlde rind’a l’uòrte e mìsse a ru frìsche nd’a nu catìlle calète abbàrre a lu puzze, cunzèta cu r’uòglie nuòstre”, che un mio conoscente italo-americano di New York, dopo averlo assaggiato, lo etichettò “uòglie bbuòne”.
“Sta nzalèta nu nze pòte rìce quande ère bbòna, tenèva nu sapòre cumbletamènde devèrse ra quèra ca se fèce òsce, pùre pecchè ije me la mangèva cu na furcìna ca Ciòcia, ròppe ca ère sciùte nd’a lu cannìte a ttagliè na canna, me la preparèva, appezzutànne bbuòne e mmèglie cu nu curtièrre affelète la pònda”; ed anche questo quadretto tipicamente agreste con il suo fascino tutto particolare ha in sè qualcosa di irripetibile, purtroppo!.
“A lu quàrte nuòstre, cu nu jàccule attecchète sòtt’a n’alìva, s’abbendàvene pùre li ciùcce, e mèndre s’arrepusàvne, chiste mangiàvene; cu la sacca ca ère chièna re paglia cu nu pùnje r’uòrsce appèsa a lu cuòrre, chire, ndrudunn-ndrudunn, ammagliàvene ngundinuaziòne e assumeglièva ca nu gliuttèvene mèje”, con un ritmo cadenzato tanto rumoroso quanto monotono.
“Cu la còra pò nu nze stèvene nu pòche fìtte, pe cerchè re fè abbulè re mmòsche ca, surète a ccùme stèvene, se mbezzecàvne nguòrre”, specialmente, ma senza riuscirvi, la mosca cavallina, un parassita molto ripugnante e pericoloso, perché si attaccava sulle parti intime dell’animale, per succhiarne il sangue, “e ca se spezzechèva sùle se e quanne qualcheùne lu scèva a scunzè cu nu spuòrchele”.
“Quanne pò li ciùcce s’avèvne abbuverè, s’avèva stè attiénde attiénde a che lu sicchie e l’acqua avèvene èsse chiù che pulìte, pecchè vòglia a Ddije sòpa a lu pèle re l’acqua nge stèva nu file re paglia, stàtte bbuòne chire schefettùse giràvene la chèpa ra l’alde quàrte e nu vvevèvene chiù”.
Durante le varie fasi della raccolta dell’uva, gli insetti la facevano un po’ da padrona, perché “sia sòpa a re ssècchie cu ru pòche re mùste ca ère assùte ra r’uva carchèta, sia nfàccia a re varrèla, atterète ra ru zzùcchere, arrutàvene nùvele re mòsche, muscùne e muschìrre; naturalmènde nu mangàvene pure re vvèspe, ca èrene re chiù fasteriòse, pecchè nu sia meje te pungèvene sòpa a nu vràzze, quìre sùbbete s’anghièva, cu nu sòrte re bubbòne hruòsse quande a nu caravùgne ca facèva nu bèlle pòche mèle, e lu rulòre ca s’addulgèva nu ppìcca sule se nge primìve sòpa na lèma re curtièrre”.
Come accennato dianzi, l’uva veniva trasportata “cu li viaggi ca facèvne li ciùcce ra lu fòre nuòstre derettaménde a la candìna ca tenèveme a la via Forno Bastione; durànde stu sòpa e ssòtte l’anemèle, cu tutte cu ru sòrte re pèse ca tenèvene nguòrre, re cchiù lu harzòne ca purtàvene sòpa a la hròppa, mmmangabelmènde s’avèvene fermè a nu pòste chiamète lu stennetùre re li ciucci pe pescè, o pecché atterète ra la puzza re sti pisciatùre ca annùsavne ra lundène, ca fòrse ne re facèvne menì lu stìmele, opùre pecché verèveno ra lundène quèra sòrta re chiàveca névera e puzzulènde”; devo dire, però, che da quella pozzanghera maleodorante veniva fuori un lezzo che ricordava vagamente la liquirizia di campagna, quindi tutto sommato….-
Di questi “Vespasiani” naturali, sorti per iniziativa spontanea degli stessi asini, ve ne erano due, “almène sòpa a la via ca purtèva a la Liscia”: uno sotto l’attuale muro di cinta del campo sportivo, l’altro sul sentiero che portava su alla “Marònna re l’arche”, oggi trasformato in una comoda scalinata, “e allòra se se riuscèva a scanzè lu prìme, cu lu secònde nu nge stèva niènde ra fè, avìve vòglia tu a mmenazzàrle cu lu ngìne, tutte li tendatìve ca se facèvne pe nu re fè fermè, scèvene a vacànde, pecchè chire, pùre ca nu tenèvene nu besògne hruòsse, na stìzza, na stìzza l’avèvene sèmbe fè”; d’altro canto era più che giustificato che dovesse prevalere la forza maggiore della natura.
Non posso ultimare questo capitolo, se non prima aver trattato un altro argomento che non ha attinenza con la vendemmia, ma anch’esso degno di nota in quanto strettamente legato alla vita della campagna, per cui vale la pena qui ricordarlo, non fosse altro che per l’atmosfera festosa in cui si svolgeva e l’impegno che richiedeva; mi riferisco a “la cunzérva re pembròre”, che a Sant’Agata si può dire che non vi era alcuno che non la facesse.
“Cu li pembròre re lu fòre nuòstre a la Liscia, se facèva na pruvvìsta pe tutte l’anne; ròppe lavète buòne e mèglie, se facèvne vòrre òre e òre nd’a lu callère, se facèvne raffreddè nu pòche e po’ se passàvene cu la machenètta a manuvèlla, ca rinde tenèva na ròta cu ruje riènde ca a ògne gire re la manuvèlla, tlic-tlac, macenàvne li pembròre, però, seccòme chiste èrene assèje, se ne scèva nu sacche re tièmbe, e nzième cu irre pure lu vrazze”.
“Ra la machenètta assèva ra la parte re nnànze la salza, mèndre ra quèra re ddrète lu scarte, ca po’se nunn’ère tròppe spremùte, se passèva la secònda volda, quìndi tutta la salza se mettèva a assuchè a lu sòle nd’a la fazzatòra e rind’a re sspèse re crèta, appuscète sòpa a ruje tavulùne misse re travèrsa a l’àngule re la renghièra re la lòggia”.
A questo punto si ingaggiava una vera e proppria battaglia fra noi e le mosche, “e ssì, pecchè a quire tièmbe fòrse nge stèvene chiù nzètte ca abbetànde”; a Foggia, per fortuna, il problema fu affrontato e risolto in maniera draconiana dagli Americani, “pecchè chire cacarùne, ca tenèvene na paura futtùta re re malatìje angòra re cchiù re la huèrra, nge tenèvene nu mùnne a l’ìggiène, e accussì, apprìma re trasì nd’a la città, menàrene tande re quire desenfettànde, ca quande mène li zambarìcule re la malaria scumbarijèrene ra la circulazziòne”.
A Sant’Agata, invece, le cose stavano in maniera diversa: che ci vuoi fare, paese agricolo, le strade malridotte, gli animali parcheggiati davanti alle abitazioni, con tutti le conseguenze che si possono immaginare, la pessima abitudine “re sfrattè li pisciatùre mmièzze a la via”, dovuta anche al fatto che non tutte le case disponevano di un bagno, e meno che mai di acqua, come andrò a dire nella prossima puntata, e quant’altro; ne derivava che la pulizia, quindi, lasciava molto a desiderare.
“Re cchiù lu flit ca se spruzzèva cu la machenètta a standùffe tenèva sùle acqua ca puzzèva re petròlie”, mentre la carta moschicida, “ca ère nu rutulìne re carta giallògnela mbezzecòsa, e ca se mettèva, na vòlda apièrte, appìse a nu lambedàrie, nu nge facèva niènde lu stesse, pecchè nunn’abbastèva pe tutte quere mosche: ròppe pòche menùte revendèva nèvera, tande èrene quère ca ve rumanèvene mbezzechète sòpa, e, quìndi, nunn’èra cchiù bbona e allòra s’avèva cangè re cundìnue”.
Noi, comunque, armati di pazienza e di un cucchiaio, “appèna na mosca azzuppèva nda a la salza, ca po’ cume cazze facèva nu ru ssàcce rìce, vìste ca nuje re spèse l’avèveme apprìma accummugliète cu re retine a ffòrma re cùpela”, immediatamente provvedevamo ad eleminare l’intrusa.
“Na vòlda ca la salza s’ère assuchèta, tande ra fè rumanì la cucchiarèrra re lègne, ca servèva p’aggiràrla, alèrte, mamma la cunzervèva nd’a li vasiètte re crèta, facènne cu la pasta tanda palle, ca po’ quanne l’appuscèva nd’a lu funne re li còmete, apprìma l’acciacchèva cu re nàcchere re re ddèsceta, e ròppe nge mettèva sòpa nu file r’uòglie e na fòglia re vaselecòje, e accussì a ppòche a ppòche affine a ngimma”.
Sicuramente non sarò stato io il primo a magnificare le squisitezze che venivano fuori dall’uso di questo prodotto, però una cosa è certa che “quanne mamma terèva lu rrahù, caso meje cu nu harrùcce nustrène, e nge mettèva na nòce re cunzèrva, Marònna! L’addòre arrevèva affìne a lu castièrre”.
“Mé, mò avàsta, se nnò vèje a furnèsce ca cu sti sapùre re na vòlda mmòcca, nu mmànge chiù re purcarìja re òsce”; certamente, però, non posso morire di fame, per cui “obtorto collo, m’àggia rassegnè!”.
(Continua)