STRALCI DI VITA SANTAGATESE di Alfonso De Capraris. Tredicesima puntata. 

Capitolo dodicesimo. “Li cambagnuòle”. 

In campagna tenevamo “lu vignarùle, ca s’annumenèva Celestrìne, menèva ra Accrìje, e ère nu pìcca cùrte re celeverièrre òldre a èsse gnurànde ra angòra apprìma re nasce”, però quella era una caratteristica tipica “re li musse tuòrte, accussì còme menèvne chiamète a Sant’ Àheta l’abbetànde re quire bòrghe”.

Celestino, “re nòtte mèndre rurmèva, pe nunn’èsse mangète ra re còrchie, ca benerìche èrene hròsse quande a nu hattarièrre, avève truuète nu sestème ca facèva allundanè quère brutta bbestie: mettèva attuòrne attuòrne a lu liètte andò rurmèva, e ca ère nu saccòne chìjne sule re fuòrrele re ru ggrenerìnie, re cambène ca s’appènene a lu cuòrre re re vacche, appèna sendèva nu rumòre, Celestrìne accumenzèva a sunè”, facendo in tal modo scappare via quelle bestiacce; davvero un dolce e sereno riposo!

Tutti i lavori della campagna erano affidati, invece, ad Antonio Pezzano, “Anduniùcce re Ciocia, ca tenèva li stèsse anne re mamma, e ca ère cresciùte nzième a èrra, pecchè papanònne Alfònze lu piglièje a fatehè còme harzòne quanne ère angòra nu uagliòne, e ròppe passèje a re dependènze nòstre”.

“Anduniùcce tenèva na famèglia nummeròsa: nu figlie màscule ndùtte, Mechèle e sètte figlie fèmmene: Giuuannìna, la muglièra re Peppìne Di Chiara, Andunètta, ca tenèva pe marìte Ciccìlle re Sbomma, Maria, Ida, ca se spusèje cu Vinacìte, e ca ère l’ùneca ca nunn’ère cambagnòla, pecchè ère delechèta re salute e quìnde facèva la sartìna, Neculìna, Rucchìna e Gerardìna, re cchiù pìccele; èrene quèse tutte bbelle uagnàrde, e tutte fòre èrene hrànne fatehatrice”.

“A Anduniucce le piacèva asseje vève lu uìne, però nun s’acciucchèva mèje, sùle can nu becchière nun l’avastèva, e accussì quanne s’avèva fè na vèppeta, mettèva mène a lu fiàsche, ca stèva sèmbe cu irre, pure quanne, pe esèmbie, s’avèva mète ru ggrène, irre, pe luuè l’arsùra ca le pruvuchèva la fatìha e lu hrànne calle re lu sòle re lu mèse r’ahùste, mèndre fatehèva, pusèva la falge, se ngenucchièva pe ndèrra, cume se avèsse vulùte prehè, e se svacandèva lu fiàsche ra trè lìtri, ca apprìma avèva misse a ru frìsche sòtte a nahrègna re hrène; a la chèsa, nvèce, ausèva sulamènde l’arciùle”.

“Ère, però, nu hrandìssime fatehatòre, facèva tutte e sapèva fè re tutte, e nu sulamènde li lavòre pròpie re la cambàgna, pure, tande pè ne rìce une, scavè li pùzze nfùnne, affìne a quanne nunn’assèva l’acqua, e ròppe nge facèva lu revestemènde cu cèrte chiangùne pesànde, ca sùle pe l’ascènne abbàrre, scattèva nguòrpe pe la hrànde fatìha”.

“Ciocia, còme fameliarmènde lu chiamàvme, ère pure nu cristiène cu na bòna ndeleggènza, ca sapèva usè pe li fabbesuògne re la famèglia sòja, cume a quèra volda ca a Nnatèle accattèje na sòla anguìlle e la scettèje nd’a nu pùzze, ca nun s’ausèva mèje pecchè nun nge ne stèva la necessèta, e ca po’ rumanèva pure annascùse, tande ère hruòsse l’albère re ru llàure ca l’accummuglièva; ròppe n’ànne terèje fòre nu Ddìje re capetòne luònghe mbàccia a nu mètre, suffeciènde a fè mangè cu quàtte sòlde tutta la famèglia, e a respettè pure la ddevuziòne”.

In alcune circostanze, però, volendo strafare, andava un tantino al di là, “e accussì na vòlda le menìje nghèpa re mètte ndèrra nd’a n’àngule re la vigna lundène ra l’uòcchie re la gènde cèrte chiandìne scanusciùte ra re ppàrte nostre, ca nd’a pòche tièmbe crescièrene ca ère nu spettàcule a bberè quande èrene bèlle”.

“A quire ca l’addummanèva re che se trattèva, Ciocia cu n’aria ngènua respunnèva ca èrene” cavoli romani; col cavolo!, altro che cavoli romani, mi si passi il gioco di parole, “pecché veramènde èrene chiànde re tabbàcche, ca a chire tièmbe ère prujebbìte culdevè; quire ca s’azzardèva, ru ffacèva re condrabbànne e putèva scì a furnèsce ngalèra”, per cui noi gliele facemmo immediatamente distruggere.

“A cunfìne cu la tèrra nostra nge stèva quèra re Ciccille Di Vito, ca tenèva na massarìja attrezzèta, pecché rra vevèvne; ije nge scèva spesse e vulendière, pure pecché m’ère fatte amìche cu li figlie sùje, ca chi cchiù chi mène tenèvne li stèsse ànne mìje, Peppìne, Angelìcchie, ca mò nu ng’èja cchiù, Andunètta, Carmèla e Isa, la cchiù pìccela, ca po’ ra hròssa se spusèje cu Pasquèle Fabiano (Sciarrìlle)”, con i quali giocavo con piacere.

“La muglièra re Ciccìlle sapèva cucenè; nu mme pòzze mèje scurdè quanne preparèva li ciammaruchièrre, Marònna che addòre! Lu profùme arrevèva affìne a lu fòre nuòstre”; purtroppo, però, mia madre per motivi igienici non mi ha mai permesso di assaggiarne uno; “re secùre mamma re ssapèva cucenè fòrse angòra meglie”, ma si sa, l’erba del vicino è sempre più verde.

“Nd’a la cambàgna re stì vicine nge stèva pure l’ària pe ppesè ru ggrène, ca pò, affìne a quanne quìste nu mmenèva stepète nd’a lu mahazzìne, rumanèva rra pe ndèrra sòtte a lu racanòne, e li Di Vito, pe paùra ca lu scèvene arrubbè, se stèvene tutta la nuttèta sòpa a l’ària a fè li huardejène a ru ggrène”.

“Na nòtte sò rumàste pure ije, e èja stèta na nuttèta ca nun me la scòrde cchiù”, passata sì all’addiaccio ma senza soffrire minimamente il freddo, “cu nu fermamènde, nvèce, re stèlle sòpa a la chèpa ùneche, ca sènza ròrme te facèva sunnè cu l’uòcchie apièrte”, e fu quella un’esperienza indimenticabile.

Chissà se Arnold Schönberg nel comporre la sua “Notte trasfigurata” sia stato ispirato da una notte simile?.

“Nùje, nvèce, ru ggrène metùte lu purtàvme a San Ngàrle, andò nge stèvene re trébbie, e ròppe a mmacenè a lu mulìne re Capacchione pe fè la farina per ru ppène, la sèmmela pe fè r’arecchietèlle e la caniglia pe lu puòrche”; anche su San Carlo avrei da dire tante cose, ma ritengo sia meglio evitare, almeno per ora, di divagare.

Intanto ora è arrivata l’estate, tempo di vacanze, per cui sono costretto ad interrompere questo mio viaggio nel passato, col fiero intento di riprenderlo a settembre, con la vendemmia, naturalmente, quindi auguro a tutti una vacanza gioiosa e spensierata, da trascorrere possibilmente a Sant’Agata. 

N. B. La foto in alto è tratta dal sito www.ssabasilicata.it 

Alfonso De Capraris

(Continua)