Se il Piazzale Giuseppe De Capraris polarizzava molto del mio tempo libero e spazio, cionondimeno “la Marònna re la Hràzia” recitò un ruolo non meno importante sul piano dello svago e del passatempo, perché anche lì “nzième cu li cumbagne” riuscii a realizzare parecchie cosette alquanto divertenti.
“Pe esèmbie, r’accòrde cu Ròcche scarpariérre, lu figlie re lu sacresténe, Geràrde, ca tenèva re cchiàvere re la Chiésia, c’ arrambecavème affine a ngimma a lu cambanère”, ed uso il termine arrampicare, “pecché se trattèva re na vera e pròpria, òldre ca ardita, scalèta, viste ca lu scalòne ca se usèva pe nghianè sòpa era chìjne re tarle, e po’ mangàvene parècchie hrère, e qquindi pe nuje crijatue era prubblemàtiche e periculuse”.
“Lu devertemènde, però, re scì a sunè re cambène, nu nge facèva preuccupè re niènde, specijalmènde quanne a la fèsta re la Marònna, e avèva assì la pruggessiòne, se sunèva quèra hròssa, ca, a destèsa, facèva la cungurrènza a quèr’alda re la Chièsia re Sande Necòla, cu quèra allehrìja ca te mettèva nd’a lu còre, ca sulamènde re cambène re Sand’Aheta te fanne sènde, e cu l’eco ca se repetèva pe tutte li varrùne ra sòtte a lu serròne, e ca n’alde ppicca arrevèva affine a Chiòcche la Chèva”.
“Quanne la cambèna s’alzèva tutta quande, se stèva sèmbe cu tande r’uòcchie apièrte pe nu nd’abbuschè lu vattaglie nghèpa, opùre pe nu rumanè cu nu père mbegliète nd’a la zòca, ca quèra nu nge mettèva pròpie niènde a scettàrte juse, e però stèvene chire cchiù ngusciènde ca, pe farla alzè sèmbe re cchiù, e pure pe fè abberè ca èrene cchiù curaggiùse, s’aggrappèvne a lu bòrde re la cambèna e la vuttàvne cu re mmène cu tutta la fòrza ca tenèvne nd’a re vvrazze”.
“Oldre a la cambèna hròssa, nge stèvene pure quère cchiù pìccele, ca se sunàvene pe avvesè cu la speratùra ca era muòrte qualcheùne, ca po’ a ssecònde se li nduòcche èrene père opùre spère, la gènde venèva a sapè se lu muòrte era màscule opùre era fèmmena”.
“Ra lu cambanère po’ se passèva, cu mòlda ngusciènzija, sòpa a re càsere ca stèvene a ccuòste a la Chièsia, pe ggì, cammennànne tìttele tìttele, a pigliè nd’a li nire r’acèrrera”, con cui alcune volte io, in virtù della voglia di apprendere che ho sempre avuto nella mia vita, vestivo gli abiti dello studioso di scienze naturali, “pecchè me devertèva a squartè lu sciuscièlle, pe la curiosetà re verè che nge stèva rinde”, ed in effetti vi trovavo piccoli insetti non digeriti, “pecchè se muvèvene angòra”; il banco di lavoro era sempre il muretto antistante la Chiesa.
“N’alde devertemènde fuje quire ca nge facìje crère, tande pe pazzijè, re avè nvendète lu talèfune sènza li file, usanne chire paliètte re fièrre misse a sustenè li passamène ca se truuàvene sòpa sa la ramba ca pòrta a la Chièsia, e ca, seccòme èrene vacande, permettèvene a ruje re nuje, ca stèvene lundène, re putè parlè, cu nu file re vòce ca cammenèva ra nu punde a n’alde attraverse li passamène, ca èrene pure lòre vacande”.
Poi c’era la caccia al tesoro: “a lu quarte re la chèsa re Narducce Morese (“Sciancòne”) nge stèva nu pìccele mure re matùne mièzze rutte e chijne re vùcchele, e ca, ascennènne ra la scalenèta a fianghe re lu Calvarie, te facèva ammerè, seccòme era vasce, tutte lu pajsagge ca stèva ra sòtte, òsce, purtroppo, nunn’èja cchiù pussìbbele, pecchè l’ànne alzète”.
“Nd’a une re chire pertùse une re nuje annaschunnèva nu pièzze re carta, e l’alde avèvene èsse buòne a truuàrle, quire ca l’acchièva pe prime vengèva nu prèmie, ca ròppe ca arruuàrne l’amerecane, putèva èsse na caramèlla opùre na ciungòmma o qualche vòlda na secarètta, la famòsa “Pall Mall”, lònga e prufumèta, ca respètte a lu stière ca stèva nd’a l’ “Alfa” taliana era cume a se se fòsse passète ra la starra a re sterre”.
Difatti fra le novità introdotte in Italia dalle truppe di occupazione, oltre al burro in scatola, buonissimo, i “Würstel”, altrettanto buoni, la carta igienica….. ed il dentifricio, vi furono anche la “Chewing gum” e le sigarette confezionate con tabacco di primissima scelta che non puzzava, e che avevano nomi e profumi fino ad allora sconosciuti agli italiani.: “Camel”, “Lucky Strike”, “Philipp
Morris”, “Chesterfield”, ecc…, “ca sulamènde a gguardè e a annusè li pacchètte, s’aprèvene l’uòcchie pe cume èrene belle e re nasche pe cume prufumàvne”.
Per quanto mi riguarda “quéra fuje la prima vòlda ca chire cchiù hruòsse re me me facièrne pruuè a fumè, terànne qualche gliutte, però pe ffortùna furnùta rra, sembe sòpa a lu mure nnanze a la Chièsia”.
A parte i divertimenti, alcune volte mi capitava anche di occuparmi degli aspetti umani in quelle circostanze che si presentavano nel quotidiano, “cume a quanne me fermève mièzze a la via a parlè, tande pe darle chiàcchiere, cu li carcerète, quèse sèmbe ruje, ca stèvene nghiùse nd’a dòje pìccele cèlle re la Pretura, ca a chire tièmbe funziunèva a Sand’Aheta”.
“Quèsta se truuèva nd’a lu palazze andò mò nge stèje l’alberghe re la Cisterna, e ca apprìma angòra era stète pure nu cummènde, andò stèvene li muònece, e fòrse pe stu mutìve stèvene quère celle, ca s’ affacciàvano sòpa a la strèta, pròpie andò accummènza la ramba, cu duje hruòsse fenestrùne vasce, ca nnànde tenèvene na nferrijèta nu tande fattizza”.
Per i motivi suesposti la strada della Madonna delle Grazie mi è rimasta particolarmente cara, aggiungi che vi erano vissuti i nonni paterni Lorenzo e Vincenza Marchese, e nel 1892 al civico n. 16 vi era nato mio padre, il quale anche, sicuramente, vi aveva giocato da bambino; inoltre vi vivevano i fratelli di mio padre, zio Leonardo (“Chèpjanghe”) e zio Vito, in modo particolare, una pasta d’uomo, con le due figliole Vincenzina e Carmelina, il maschietto Lorenzo, purtroppo, morì quando era ancora un ragazzo.
“La muglièra re ze Nardùcce, zi Peppina (Giuseppone) era na fèmmena alda e rubbùsta, e era affezziunète a me, tande ca na séra ca a Sand’Aheta carìje tanda re quèra nève, ra fè revendè nu prubblème arrambechèrse pe la nghianèta re la Portanòva, me piglièje mbrazze, e pe nu me fè sendì lu fridde, m’ arravuglièje nd’a nu scialle tande hruòsse ca nu me fecìje verè chiù niènde, e accussì ròppe nu pòche me truuèje sòtte a l’arche, sènza ca me n’addunèje re niènde, cume se fòsse arrevète rra pe òpera e vertù re lu Spìrete Sande”.
“Re nevechète re quir’anne èrene accussì abbundànde, ca accummenzàvne ca era angòra autunne, e po’ nu nze sapèva cchiù quanne furnèvne, e accussì s’affrundèva tutte lu viérne” stretti in una morsa di gelo e con il riscaldamento a scartamento ridotto di cui si disponeva.
“Qualche vòlda succerèva ca la matina nu nze putèva assì mmièzze a la strèta, se nno ròppe ca s’era scavèta na hallarìja sòtte a la nève ca la nòtte s’era ammassèta nnande a lu purtòne re chèsa, e ca quanne se hiaccèva, nu nze squaglièva cchiù, e po’ sòtte a li curneciùne re li palazze se furmavène cèrte piscelùne accussì hruòsse, ca nu nzìja mèje qualcheùne se spezzèva e carèva nghèpa a quiru pòvere cristiène ca se fòsse truuète a passè, l’avarrìja accise”.
“A ze Vetucce ije vulèva nu munne re bbène , e se ru mmeretèva, pecché era nu sand’òme unèste e ffatehatòre; la sèra, quanne accummenzèva a fè a la scruìja, irre s’arreterèva, stracque muòrte ròppe na jurnèta re lavòre, cu la ciucciarèrra ra lu fòre suje, a Lime muòrte, ca era stèta pure la cambagna re tatasuje Lariènze”.
“Ije l’aspettèva quèse tutte re ssère, e po’ tutte e tre nzième, irre nnanze, ròppe la ciuccia, tutta surèta pe li pise ca purtèva nguòrre, addrète e pe ùldeme ije trasèveme nd’a lu suttène, andò la muglièra, zi Rusìna stèva cucenànne sòpa a lu fucurile ru mmangè, ca a chire tièmbe putèva èsse lu paste re li poverièrre, ma ca òsce nvèce te lu sèrvene nd’a li mèglie resturànde”.
Il menù non era molto ricco, “quèse sèmbe maccarùne a ddèsceta e tarre cu li pembròre, o penecuòtte e vruòcchele cu lu rijavulìrre fòrte, opùre angòra re fòglie, cume a li marasciùne o re jète cu l’uòglie sfritte”, ecc…; una cosa è certa: quegli odori, quei sapori sono rimasti irripetibili!.
“Re fianghe a la chèsa re ze Vetuccio, andò mò àbbeta Rosalba Conversano, nge stèva n’alde parènde cu la famiglia sòja, pure irre se mettèva Vito De Capraris, èra nu frètecucine re pàteme e l’attène re Mario; èra nu brav’òme, ca le piacèva assèje lègge, tande ca s’èra fatte na bòna struzziòne”.
“Nzième a Vito vevèva pure la mamma sòja, zi Maria Malgieri, ca èra anzièna e malèta, tande ca nu nze putèva mèje alzè ra lu liètte re fièrre, ca a l’angule tenèva quatte bèlle pume tutte
r’ottòne; cu èrra, quanne ije la scèva a truuà, me piacèva rumanè nu pòche a parlè, pecchè se verèva ca tenèva tanda bundà”.
Oltre al famoso eroe di guerra, il Cap. Giuseppe De Capraris, “Vito tenèva n’alde frète”, Michele, che è stato un valente funzionario in qualità di Segretario Comunale del Comune di Stresa per moltissimi anni, “ca, quanne menèva a Sand’Aheta, se fermèva apprina a chèsa mia a Ffòggia pe menìrci a salutè, e pure na sòra, Carlina”, al secolo Suor Immacolata, che è stata per una vita l’Economa dell’Ospedale Casa Sollievo della Sofferenza di San Giovanni Rotondo; “cu stì pariènde nuje sime stète sèmbe ra vicìne”.
Alfonso De Capraris
(continua)