Capitolo quarto. “Li bàrbere”.
Sugli americani a Sant’Agata, “e nu nzùle rra, averaménde se ne putèssere rice tande”, con fatti a volte tragici, altre volte tragicomici, “cume a quéra vòlda ca sendièmme tuzzulé a lu purtungìne re chèsa, mamma scìje a bberé, e se truuèje nnanze nu suldète amerecàne ca tenèva mmène na pestòla pundèta addrète a la chèpa re fràteme Lariènze, ca ère angòra nu uagliòne”.
Con l’altra mano “quiru piscialiétte mandenèva na harrìna, ca cu n’aria menacciòsa pretennéva a ttutte li costi ca avèva èsse cucenèta; pe ffurtùna ca màmma, ca se piglièje nu bèlle scànde, ma ca ère pure na fémmena òme e tiérze, cume se recéva na vòlda”, mantenendo i nervi saldi, con molta padronanza della situazione, riuscì a risolverla alla meglio.
“Ròppe ca s’érene calmète r’acque, fràteme, ca s’ère cachète sòtte pe la paura, nge recìje ca ère arrevète a chèsa, ròppe ca, sòtte a la menàccia re la revuldèlla, s’ère fatte tutta la scésa ra la pòrta Sand’Àngele, andò quire cazzòne avèva arrubbète la garrìna e avèva sequestrète quire pòvere crijatùre, ubblegànnele a accumbagnàrle ra mamma”.
“Chi ngé l’avèva rice a nnuje pòvere cristiène r’ésse maletrattète nd’a quéra bàrbara manèra ra chire quatte zutecùne, sulamènde pecchè lòre tenévene lu curtièrre ra la parte re la màneca!”.
Un altro episodio non meno sconcertante “succerìje quéra vòlda quànne anghianàrne a lu paèse li sòlete suldète mbrijèche fràcete, pe ggì a ffurnèsce r’acciuccàrse nd’ a lu Bar re Necòla Andunàcce, ca se truuéva a lu cèndre re la chiàzza, mèndre chir’alde e dùje, quire re Pecarièlle e quire re Carlòne”, si trovavano alle due opposte estremità.
In questi tre locali pubblici, a dire il vero, io, “quanne m’avèva scì a accatté nu gelatìne, trasève sèmbe condravòglia pe la puzza re li lehuòre ca se vennèvene rra”, alcuni fortemente alcoolici come il Doppio Kùmmel, e “pure pe la nèglia ca se furmèva pe ccòlpa re lu fùme re re ssecarètte schefòse, ca t’affuchèva cume a na vammècia, e ca pe stu mutìve ìje nu la putèva addeggerì”.
“Mò, une re chire nghiàstre, fàtte re cchiù re l’alde, nun’appèna mettìje père nd’a lu luchèle”, forse pensando di essere un Cowboy e di trovarsi in un Saloon del Far West, “bèlle e bbuòne, piglièje la revuldèlla ca purtèva a lu quàrte e sparèje ruje còlpe a l’aria, ca se scièrne a ffècché sòtte a la làmbija, pròpie accuòste a lu lambedàrie, po’ langèje la bajunètta ca se scìjè a nzeppé nd’a la pòrta” che dava nel retrobottega “e ca pe nu pile nu ffacijè sìcche a quire pòvere cristiène re Necòla, ca stèva addrète a lu bangòne cchiù muòrte ca vive”; meno male che dopo un po’ arrivò la M.P. (Militar Police), che provvide immediatamente a portare il Barbaro in gattabuia, però “quèra pòrta ròppe quìru sfrègge, e nu nz’èja capìte mèje ru ppecchè, nu nz’èja chiùsa mèje cchiù cum’apprìma, ma se putèva sulamènde azzecchè”.
In un’altra circostanza gli americani furono, purtroppo, protagonisti involontari di un evento tragico: “na sèra, a ru tàrde, pe nu mmùtìve scanusciùte, nu meletàre cu na Jeep, menènne ra lu pònde re Sand’Andònie, se nfelèje nda lu Corso Silvio Volpe, allungàndese affine a ròppe a lu trappìte re Rònn’Ascanje, ma nu ru ssapèva ca ròppe nu ppòche la strèta, ca ère cumblètamende alascruìja” e meno che mai fornita di un cartello indicatore, senza alcuna assunzione di responsabilità da parte di chicchessia, “nu ngé stèva cchiù e ca a lu pòste sùje mbruvvisamènde avarrìja truuète nu serròne nfùnne, andò nun putìje avetè re dderrupàrse cu la màchena e re murì”.
“Eja pròpie alluuère ca la morte te ngòglie quanne mène te l’aspiètte e andò èja èja: certamènde quìru pòvere figlie re mamma nunn’avèsse mèje penzète re menì ra la lundèna Amèreca pe ggì a ccumbàtte còndre a li Tedésche”, caso mai morèndo da eroe sul campo di battaglia, guadagnandisi anche una medaglia, “ca se la sarrìa scapputtète nguèrra, pe pò murì ra fésse pe còlpa re nu sfurtunète ngidènde stradéle”, capitato per giunta in una landa “sperdùta e scanusciùta re la faccia re la tèrra!”.
“La matìna appiérse appèna facìje juòrne” molti, me compreso, “ascennièrene abbàrre a lu serròne andò s’ère sciùta a derrupè la camiunètta, pe ggì a gguardè lu resàstre; mèndre li
Carabbeniere facèvne lu mestière lòre, ìje me ngandèje a gguardè lu vètre re nnànde ca s’ère tutte sfrahanète”, ma che, grazie alla retina che stava nella sua intercapedine, era rimasto intero; tuttavia io riuscii a “ppigliàrmene nu pièzze pìccele”, quasi si fosse trattato di un cimelio.
Prima dell’arrivo delle truppe alleate, vi furono altre due occasioni a cui posso fare riferimento per quel che attiene ai miei ricordi “bellici” in Sant’Agata.
La prima “fuje quanne ra la lòggia re cchèsa mija nu juòrne, ròppe mangète, veriètte nu pìccele areuplàne leggière”, di quelli costruiti ancora in legno, e che venivano chiamati erroneamente Cicogna, “ca nun la furnèva cchiù r’arrutè” nella valle sottostante.
Cosa stesse facendo, “nu ru ssàcce, ma ère prubbàbbele ca se putèva trattè” di un ricognitore nemico, “pecchè a Ffòggia, nda li juòrne apprìma re li bumbardamiènde succeréva spèsse e vulendière re ne veré une tèle e qquèle” effettuare indisturbato delle volute nel cielo della città “pe fè re ffutuhrafìje” agli obiettivi sensibili, o per lanciare volantini propagandistici.
La propaganda di casa nostra, dal canto suo, giustamente in seguito si preoccupò “re avvesè la pupulaziòne re nunn’ arrunnè re ccòse ca se truuàvene pe ndérra”, tipo una matita, una penna oppure un accendino, piccoli oggetti insomma, “pecchè putévene scuppiè mmène, e pruvuchè huèje hruòsse, accussì còme qualche vòlda stu fatte succerije abberamènde, e parècchie crijatùre, se nu mmurijèrne sòtte a re bbombe, rumanijèrne nvàlede pe ttutta la vita”.
Ogni considerazione su questo tipo di barbarie, avulso da qualsivoglia strategia ed etica militare, appare del tutto superflua.
In un’altra occasione “me capetèje re veré, huardànne ngièle a la vija re Cannéla, na còsa jànga e pìccela ca ascennéva acchiène acchiène pe ndérra”, con una traiettoria obliqua a causa dal vento, che, comunque, non spirava molto forte.
“Se trattèva re nu paracarùte cu sòtte appìse lu pelòte re nu areuplàne alleète abbattùte, ca atterrèje addrète a lu mònde re la Cròce, andò l’amerecàne fuje sùbbete fatte priggiunière; me scummètte ca quire aviatòre, se camba angòra, starrà angòra òsce addummannànne a irre stésse cume cazze avesse fatte, cu lu mùnne accussì hruòsse, a ggì a caré satte satte rrà, andò scìje parècchia gènde, oldre ca pe ggì a gguardè, pure pe putèrse accaparrè la stoffa preggèta jànga re lu paracarùte, pe ffè po’ re cammesètte a re gguagnàrde”, nonché le corde da cui si poteva tirare fuori il filo di finissima seta “pe ccòse”.
Queste camicette alcune ragazze “se re tengèvene, usànne na sustànza culurèta uttenùta squagliànne nd’a l’acqua, a lu pòste re re ppigliàrsele, li pìnnele re lu Chinino di Stato ca passèva lu Huvèrne pe ccumbàtte la malaria, e ca èrene re nu bèlle culòre gialle sgargiànde”.
(Continua)