(06/12/2011)
STRALCI DI VITA SANTAGATESE : " R' UOGLIE " 18° PUNTATA DI A. DE CAPRARIS


di Alfonso De Capraris


Capitolo sedicesimo. “R’uòglie”. 

Ed eccoci giunti alla fine di questa meravigliosa ed affascinante passeggiata in campagna, che ci ha sedotto e gratificato con la sua magnificenza, offrendoci le sue preziose e pregiate creature, “accumenzànne ra re frùttere, pe passé a ru ggrène, a l’urtàgge, a r’uva”, e, non ultime, alle olive, la cui raccolta, così come la successiva fase della produzione dell’olio, avveniva in un clima completamente diverso, sia per il periodo che per la location.

Difatti, se per la vendemmia “ra nùje se ne parlèva sèmbe ròppe li muòrte, pecchè, essènde ca la Liscia èja nu luòche mangìne, r’uva maturèva a ttàrde, tànde ca éreme sèmbe r’ùldeme re lu paèse a vergnè, ma però, cume se rice: r’ùldeme ma bbuòne, e accussì pure pe ggì a ccòglie r’alìve se scèva a furnèsce sèmbe sòtte Natèle, quanne la fatìha revendèva cchiù pesànde, pecchè, almèna fòre ra nùje, nge stèva sèmbe la nève sòpa a l’àlbere e pe ndèrra”.

Questo fatto, comunque, aveva anche il suo risvolto positivo, “pecchè te rèva la pussibbelètà re nu nde ffè pèrde mànghe n’alìva ca carèva pe ndèrra, andò a chìre tièmbe nu nz’ausèva mètte re rrète, pecchè, essènde ca ère nèvera, se bberèva sùbbete sòpa a lu jànghe re la neve, e accussì re ffèmmene, cu lu sacchètte attacchète attuòrne a lu cuòrpe, l’arrunnàvene tutte quande, e anzìne a la sèra, quanne arrevèva l’òra re scapulè, riuscèvne, pure ca tenèvene re ddèsceta re re mmène ndesechète pe lu hiàcce, nzième a r’alìve ca le pruscèvene quère ca s’èrene arrambechète sòpa a re sschèle, a rrènghie bèlle quàtte sacchiètte r’alìve sènza mànghe na frònna e nùje putè ffè parècchie macenète”.

Purtroppo c’era anche il rischio, “quanne s’avèva anghianè sòpa a l’àlbere cu la schèla, re sciulè pe ccòlpa re lu ggèle, e allòra ru mmìneme ca putèva succère ère ca ùne se rumbèva facelmènde qualche uòsse opùre se sfracellèva la mìlza, cume succerìje a n’accrìjese fatuìgne, ca nun sapìje mbustè buòne la schèla mbàccia a l’albere e quanne pìglia e squaccèje ndèrra cume a nu peròne fràcete”, però alla fine c’era la soddisfazione di avere ottenuto con le proprie mani un prodotto prezioso e di altissima qualità.

“A miezzejuòrne pe ppigliè nu vuccòne, ra l’alivìte se scèva a ru ccupièrte nd’a la massarìja, andò, cu re ffràsche stèsse r’àlive e re ssaramènde re re vvìte, s’attezzèva ru ffuòche ca piglièva sùbbete pecchè quère èrene sècche, e ca ère na vère e pròpie hràzia re Ddìje pe chire ca se mettèvene attuòrne cume a tanda pettuòsce; po’, sèmbe pe mmètte nu pòche re calore nguòrpe, qualcheùne se facèva na vèppeta re cchiù re vìne, ca, specialmènde sòpa a nu pièzze re mmescìsca fòrte e nu spenièrre appeccète cu nu tezzòne re lu favòne, c’accucchièva e sciulèva ca ère na bellèzza”.

Ultimata la raccolta, “r’alìve menèvene addùtte nguòrre a li ciùcce a lu trappìte, ca pe nùje, pure ca vecìne chèsa nge stèva quire re nu parènde nuòstre Ròn Mimme Barbato”, solamente per motivi logistici era quello del fratello di mia madre zio Ascanio, in Corso Silvio Volpe, dov’è tuttora, “pecchè se avèva fatte la neve e nge stèva lu hiàcce pe ndèrra, a la nghianèta re la Portanòva l’anemèle putèvne sciulè”.

A tal proposito mi torna alla mente un compitino in classe fatto da un bambino di quinta elementare di una scuola di Manfredonia, il quale, proprio a proposito di un asino, attaccato al carrettino del padre, che era caduto, ebbe a scrivere con tutto il candore e la spontaneità propri di un fanciullo di quell’età, naturalmente in rigoroso dialetto manfredoniano, che io vi traduco, perché penso che di dialetto oramai ne abbiate avuto abbastanza: “Né io e né mio padre siamo stati cazzi di alzare l’asino da terra”, spassoso, vero? E qui penso che Maestro Castello sicuramente ce ne potrebbe raccontare altre di storielle simili, ugualmente divertenti.

“Na vòlda arrevète a lu trappìte, r’alìve menèvene ammundunète nd’a qualche àngule re lu luchèle, andò nge stèva sèmbe qualche vecchiarièrre cu la cannùccia mmòcca ca se la pippijèva e nzacchèva sputacchiète pe ndèrra, e po’ s’avèva aspettè a quanne tucchèva lu tùrne pè mmacenè”, facendo attenzione a che non trascorressero molti giorni, per evitare che le olive, che nel frattempo mettevano fuori l’acqua superfllua, si alterassero.

“Nd’a lu trappìte nge stèva sèmbe nu bèlle calòre” che contrastava con il freddo della neve fuori; inoltre si respirava un’atmosfera bellissima, “sopattùtte pe l’addòre re l’uòglie frìsche, ca nun facèva sènde cchiù la pùzza re l’Alfa, o, pèsce, lu tànfe re lu Trinciato forte, ca l’uòmene ausàvne pe sse fè qualche spenièrre”, durante le lunghe ore di attesa, “ca quèse sèmbe duràvne tutta na nuttèta”, ma che poi venivano ricompensate dalla consolazione di vedere il risultato di tanti sacrifici.

Non sto qui a descrivere tutto il processo di lavorazione delle olive, con le relative attrezzature del frantoio, quali “re mmàcene, ca a lu trappìte re Mìmme èrene trè rròte re hranìte tùtte nu pièzze, li frìscule, ca ròppe luuète ra sòtte a la prèssa, s’ausàvne pe mbizzè ru ffuòche pe scarfàrse, e, essènde ca èrene mbregnète r’uòglie, ru ffuòche mandèneva a lluònghe, la prèssa, r’andò sculèva a stìzza a stìzza r’uòglie attuòrne attuòrne, lu separatòre, pe sspàrte l’acqua ra r’uòglie, lu mùte”, e quant’altro, essendo cose note, rimaste all’incirca come erano allora.

Un cenno a parte, però, va fatto per “l’àmmela”, oggetto importante ed indispensabile nel quadro generale del discorso, “pecchè servèva pe mmesurè la rèsa re la macenèta; l’àmmela ère re stàgne e mesurèva rùje llìtre e mièzze, mò, se ra la macenèta, ca ère fàtte re trè qqundèle r’alìve, assèvene na vendìna r’àmmele r’uòglie, mbé, se putèva rìce ca l’annèta ère sciùta bbòna”.

“P’aspettè ca re pprèsse furnèvene re ssprème la pasta re r’alìve, e cu tutte quìr’addore ca nge stèva attuòrne, se scazzechèva na fèma!” E allora quale occasione migliore “pe me ffè nu bèlle cruschèle?”, La tanto decantata bruschetta, che oggi ti propinano nei locali pubblici come una specialità della casa, “sùle ca tànne se facèva cu ru ppène re Sand’Àheta re na vòlda, quìre ca se trumbèva rinde chèsa, andò se mettèvene pure re ppatène, o ca se scèva a accattè a la Portanòva ra Ngurnatèlla la panettèra, cu na croce r’uòglie super extravergine sòpa, ròppe ca ng’avève struscète pure na chèpa r’àglie”.

Completata la molitura, “r’uòglie se purtèva a chèsa, andò se mettèva a ddepòsete nd’a re ppìle”, che erano delle grosse vasche monoblocco di pietra “ca nu nze spustàvene mèje r’andò stèvene, tande ca èrene pesànde; apprìma re nge sfrattè r’uòglie rìnde, re ppìle menèvne lavète buòne e mèglie cu l’acqua vullènde e ssòda, pe luuè nu qualche pòca re mmòreha rumasta re r’uòglie viècchie”.

La lavorazione di questi manufatti non è dato sapere quando fosse avvenuta, di certo si perdeva nella notte dei tempi; forse oggi si possono ammirare nel giardino di qualche villa usati come fioriere o in qualche museo, “ma però, cume se mandenèva r’uòglie, ca a lu vièrne ferrèva affìne a revendè cum’a na pasta ca se putèva pigliè cu nu cucchière, rrà ddìnde”, non era pensabile altrove. 

Alfonso de Capraris 

(Continua)