STRALCI DI VITA SANTAGATESE di Alfonso De Capraris. Dodicesima puntata. 

Capitolo undicesimo. “La Liscia”. 

Indubbiamente la parte più importante ed interessante del mio soggiorno santagatese l’ha avuta la campagna, “ca se truuèva a duje passe ra lu paèse, a la Liscia, e precisamènde andò stèje lu lèmete re lu km. 2 re la strèta ca vèje a Accrìje, quanne quèra s’aggìra pe lu vòsche re Serevarùle”.

“A stu luòche (indicato con la freccia nella foto in alto) se putèva arrivè pure cu la currièra, ma alappière s’accurcèva assèje facènne la via re sòtte”, vale a dire la mulattiera che, partendo dall’allora “pònde re Sand Larienze purtèva, cume a òsce, a Lime muòrte”.

Infatti il 19 settembre 1944, festa di San Gennaro, “ca ère pure lu nnòme re tata, lu tièmbe ère na maravìglia, nge stèva nu bèlle sòle re settèmbre ca te facèva menì la vòglia re stè all’aria apèrta pe ammerè la natura, mamma avèva preparète nu pranze cu li fiòcche, ma ra mò ca ère passète miezzejuòrne e papà s’addumurèva a turnè ra fòre, andò la matina aveva purtète l’operaje a fatehè; ndande mamma stèva sòpa re spine”.

“Ije capijètte la preuccupaziòne sòja e le recijètte: òje ma, nu nde preuccupè, mò nge pènze ije, lu vòche a chiamè, e accussì (antesignano degli odierni telefonini) cu quatte sgangasse, lu Calvàrie, la Marònna re l’Arche, lu cummènde re San Ngarle, andò addrète nge stèva nu vijuòttele rìpede ca ascennèva ritte ritte a lu pònde re Sand Lariènze, nda quatte e quattòtte arrevèje a la massarija”, non so se un cerbiatto ci avrebbe impiegato di meno.

Questa campagna, o “fònde” come si usava chiamarla nel linguaggio corrente, “ère bèlla assèje e strarìcca re tutte; tenèva quatte tipe defferènde re culdevaziòne: la parte re sòpa e quèra re sòtte re la tèrra se semmenàvne a ggrène, strambèlle opùre bianghètte, ca po’ ère quire ca s’ausèva pe fè li ciccecuòtte a lu juòrne re li muòrte; ògne duje anne la tèrra menèva lassèta a mmascèsa, mettènne re ffève o l’avèna, opùre ru ggrenerìnie o l’uòrsce; nda lu cuòrpe re mmièzze nge stèva la vigna, e a lu quarte, nvèce, l’alivìte e l’uòrte”.

“Se trattèva re nu père re versùre ndùtte, ca tata avèva fatte revendè nu hrànne giardìne, andò ng’avèva misse ògne bène re Dìje, pure pecchè nge stèvene la bellèzza re cinghe puzze tutte strachìne r’acqua bòna pe vève; quìre ca stèva nda l’uòrte tenèva tanda re quèr’acqua, ca pe putèrla pigliè se putèva benisseme fè a mène r’ausè lu sicchie cu la taròcela, pecchè affiurèva e accussì se ne putevne servì pure li cunfenande”.

“Nda a l’uòrte se chiandàvne re ffève, li pesièrre, li nemìccule, li cìcere, li fasùle, re cepòrre, l’aglie, lu petrusìne, lu vaselecòje, re cecòrie, li pembròre, re scarciòffele, li pipecièrre, li vruòcchele, re ppatène, li tarre, ca po’ quanne la chiandìna crescèva, li cucuzzièrre nge re mangiavème nuje, re ccucòzze gialle scèvene a furnì nda lu pelòne re lu puòrche, e re semènde, na vòlda assuchète a lu sòle, rumanèvne passatièmbe pe mme”.

“Lu puzze ca se truuèva vicìne a la massarìja ère reservète a re necessetà re la famiglia mìja;

sòpa a irre papà, pe prutègge l’acqua ra re purcarìje, facìje frabbechè na cupertùra ca tenèva la fòrma re na cùpela re stile oriendàle; l’acqua se terèva ra n’apertùra, cu la pòrta re fièrre, ca se tuuèva sòpa a la faccèta re la cùpela”.

La vigna merita un discorso particolare, “pecchè quanne la chiandèje, tata facìje arrevè ra ògne parte re l’Italia tutte li tipi re barbatèrre pussìbbele: uva janga e nèvera, muschète e muscatièrre, uva pe fè lu uìne crùre e rebbullìte e uva pe mangè, affìne l’uva spina, ca ère na vèra e pròpie raretà”.

Fra le tante varietà di uve da vino, Sangiovese, Montepulciano per il vino nero, Trebbiano, Malvasia, Barbarossa, Moscato d’Amburgo per il vino bianco “la parte pringipèle pe quandetà e bundà spettèva a l’Agliàneca re lu Vulture; lu vìne ca te caccèva, nièvere cume a lu craòne, òldre a farse hradì, tenèva lu prègge r’esse tuòste hràzie a na hradaziòne alda, però tenèva pure lu defètte ca se mèndre stìve mangiànne, te carèva na stizza sòpa a lu musèle, stàtte buòne!, quèra nun nse luuèva cchiù”.

Nel vigneto, “òldre a la massarìja cu a lu quàrte lu paglière, ca ère pure la starra pe la ciùccia Nerina, nge stèvne tande re chire àlbere re tutte re ffrùttere ca ère pussìbbele culdevè: pìre, amènele,

perùne, nòce, castàgne, cerèse nèvere e majàteche, nèspele a Ggiappòne, sòreve, hranète, cutògne, cièlze janghe e russe, mìle”; soprattutto mele, di tante varietà.

Di queste si produceva una tale quantità, che, “ròppa fatta la pruvvìsta pe lu vìèrne cu re nzèrte ca sapèva fè mamma, e ca pò se mettèvne appèse a re rastrellière ca stèvene rafòre a la lòggia re chèsa, tutte quère ca avanzàvne se mannàvne a vènne ra Lisetta Magnisio (panettèra) a la Pòrta

Nòva”; sul tardi mia madre fece piantare anche i cachi, per cui, senza esagerare, arriverei a dire che mancavano soltanto le banane, solo perché frutto non coltivabile dalle parti nostre.

Su un enorme albero di mele, “ca stèva vicìne a la massarìja, e ca ère quire ca me piacèva re cchiù, pecchè ògne anne purtèva qundèle re mele lemungèlle ca pe me èrene re cchiù sapurìte, ije

attacchèje na zòca cu sòtte na tàvela pe fè n’aldalèna, e accussì ògne vòlda ca scève fòre, tenève lu sciuòche bèlle e prònde”.

Un altro albero a cui “ije ère mòlde affezziunète ère quire re l’ amarène, ca se perdèvne pe ndèrra tande ca nge ne stèvene e nun nse raccuglièvene, se no quère pòche pe fè la cunzèrva pe li ddùlge; ije, nvèce, ca me piacèvne nu munne, re facève apprìma secchè a lu sòle, e ròppe me facève re ssàcche re li calzùne chiène, e me re mmangève cammenànne cammenànne mmièzze a la strèta cume a li passatièmbe”.

Alle pere non andavo tanto appresso, “però m’ ngandève a gguardè nu pire ca stèva jùste nnande a la massarìja e ca tata avèva fatte nnestè cu trè tipe defferènde: quire classeche, lu spadone e lu pìre Sand Lariènze, ca ère nu spettàcule a bberè sòpa a lu stèsse àlbere trè frùttere devèrse re culòre, fòrma e hrandèzza”.

Che dire poi dei fichi? “R’àlbere mìsse qua e rra nda la vigna nun nse cundàvne, e li frùttere, ca accummenzàvne a assì a lu mèse re giugne cu li fiùre re San Giuuànne e furnèvne a lu mèse re settèmbre cu re fiche re Sanda Marìja, n’assèvene tande ca, cammenànne nda la vigna, si furmàvne sòtte a li scarpùne cèrte zuòcchele mbezzecùse fatte re tèrra e re re fiche, ca nun putìve fè a mène re stambescè; nzòmma se cammenèva sòpa a re fiche”.

In definitiva, di tutto c’era una tale abbondanza, “ca a li tièmbe re òsce une se putèva benìsseme aprì nu nehòzie re frutte e verdura, andò putèva abberamènde fè l’amèreca”. 

Alfonso De Capraris 

(Continua)